हरिवंश आचार्य

हरिवंश आचार्य नेपाली कला र साहित्य जगतका एक बहुआयामिक तथा सम्मानित व्यक्तित्व हुन्। अभिनेता, हास्य कलाकार, गायक, लेखक र सामाजिक अभियन्ताका रूपमा उनले नेपाली समाजमा गहिरो प्रभाव छोडेका छन्। विशेषगरी मदनकृष्ण श्रेष्ठसँगको सहकार्यमा बनेको प्रसिद्ध ‘महा जोडी’ मार्फत उनले नेपाली हास्यव्यङ्ग्यलाई नयाँ उचाइ दिएका छन्। सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक विषयलाई सरल, रोचक र सन्देशमूलक शैलीमा प्रस्तुत गर्ने उनको कला नेपाली दर्शकमाझ अत्यन्त लोकप्रिय छ।

रेडियो नेपालबाट सुरु भएको उनको कला यात्रा मञ्च, टेलिभिजन, चलचित्र, साहित्य र संगीतसम्म विस्तार भएको छ। उनले केवल मनोरञ्जन प्रदान गर्ने काम मात्र नगरी समाजमा चेतना र सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्ने जिम्मेवारी पनि निर्वाह गरेका छन्। अभिनयमा स्वाभाविकता, लेखनमा संवेदनशीलता र सामाजिक कार्यमा सक्रियताका कारण उनी नेपाली कला क्षेत्रका प्रेरणादायी व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छन्।

हरिवंश आचार्यको व्यक्तिगत जीवन पनि उनका कलाजस्तै उतारचढावले भरिएको छ। बाहिरबाट सधैं हँसिलो र उत्साही देखिने उनीभित्र गहिरा पीडा र संघर्षका अनुभवहरू पनि छन्। उनकी पहिलो पत्नी मीरा आचार्यको २०११ सालमा हृदय रोगका कारण असामयिक निधन भयो। यो घटना उनको जीवनकै सबैभन्दा पीडादायी क्षणमध्ये एक थियो। लामो समयसम्मको सहयात्रा र भावनात्मक सम्बन्ध एकाएक टुट्दा उनी गहिरो शोकमा डुबे। उनले विभिन्न अन्तर्वार्तामा उल्लेख गरेझैँ, त्यो समय उनको जीवनमा ठूलो मानसिक आघातको अवधि थियो, जसले उनलाई आत्मचिन्तन र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन बाध्य बनायो।

समयसँगै उनले आफूलाई सम्हाल्दै पुनः जीवनलाई सकारात्मक ढंगले अघि बढाउने निर्णय गरे। २०१२ सालमा उनले रमिला पाठकसँग विवाह गरे। यो विवाहले उनको जीवनमा नयाँ अध्याय सुरु गर्‍यो। परिवारप्रति उनको समर्पण, जिम्मेवारीबोध र स्नेह स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। उनका दुई छोरा छन्, जसप्रति उनी अत्यन्त गर्व गर्छन्। उनी सधैं परिवारलाई आफ्नो शक्ति र प्रेरणाको स्रोत मान्ने गर्छन्।

स्वर्गीय पत्नीको सम्झनालाई अर्थपूर्ण बनाउने उद्देश्यले उनले ‘मीरा सेन्टर’ स्थापना गरे। यस संस्थामार्फत बालबालिकाको स्वास्थ्य र शिक्षाका क्षेत्रमा सहयोग प्रदान गरिँदै आएको छ। यस कार्यले उनको संवेदनशील, मानवीय र समाजसेवी व्यक्तित्व उजागर गर्छ। व्यक्तिगत पीडालाई सामाजिक सेवामा रूपान्तरण गर्नु नै उनको जीवनको विशेष प्रेरणादायी पक्ष हो।

हरिवंश आचार्यको जन्म वि.सं. २०१४ कार्तिक २७ गते काठमाडौंको गैरीधारामा भएको हो। उनी संस्कारयुक्त र अनुशासित परिवारमा हुर्किएका थिए। उनका पिता होमनजय आचार्य र माता गणेश कुमारी आचार्यले उनलाई नैतिक शिक्षा र परिश्रमको महत्व सिकाएका थिए। बाल्यकालदेखि नै उनी सिर्जनात्मक सोच भएका, हँसिला र जिज्ञासु स्वभावका थिए। विद्यालयस्तरमै कविता वाचन, नाटक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा सक्रिय सहभागिता जनाउने उनको बानी थियो।

त्यतिबेलाको काठमाडौं सांस्कृतिक रूपमा सम्पन्न भए पनि आधुनिक सुविधाबाट टाढा थियो। स्थानीय जात्रा, पर्व र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू नै मनोरञ्जनका मुख्य माध्यम थिए। हरिवंश आचार्यले यिनै कार्यक्रममार्फत अभिनय र हास्य प्रस्तुत गर्ने अवसर पाए। मानिसहरूको हाउभाउ नक्कल गर्ने उनको कला सानैदेखि प्रखर थियो।

उनको परिवारले शिक्षालाई उच्च प्राथमिकता दिएको थियो। यद्यपि कला क्षेत्र रोज्नु त्यतिबेला सजिलो निर्णय थिएन। परिवारको समर्थन र आफ्नै आत्मविश्वासका कारण उनले अभिनयलाई जीवनको मार्ग बनाए। यही आधारले उनको भविष्यको सफल यात्राको जग बसाल्यो।

हरिवंश आचार्यले वि.सं. २०३१ सालमा रेडियो नेपालबाट आफ्नो औपचारिक कला यात्रा सुरु गरे। रेडियो कार्यक्रममार्फत उनले हास्यव्यङ्ग्य प्रस्तुति दिए, जसले श्रोतामाझ लोकप्रियता कमायो। आवाजको लय, संवादको प्रस्तुति र व्यङ्ग्यात्मक शैली उनको विशेषता थियो।

वि.सं. २०३२ सालमा राष्ट्रिय नाचघरमा आबद्ध भएपछि उनले मञ्चीय अभिनयमा पनि दक्षता हासिल गरे। गाईजात्रा महोत्सवमा सहभागिताले उनको हास्य प्रतिभालाई अझ निखार्‍यो। प्रत्यक्ष दर्शकमाझ प्रस्तुति दिनु उनको लागि महत्वपूर्ण अनुभव बन्यो।

यस क्रममा उनले धेरै संघर्ष पनि गरे। कला क्षेत्र स्थायित्वको दृष्टिले चुनौतीपूर्ण थियो। तर निरन्तर अभ्यास, लगनशीलता र आत्मविश्वासले उनले आफ्नो पहिचान निर्माण गर्न सफल भए।

मदनकृष्ण श्रेष्ठसँगको सहकार्यपछि ‘महा जोडी’ को औपचारिक स्थापना भयो, जसले नेपाली हास्यव्यङ्ग्यको इतिहासमा नयाँ अध्याय सुरु गर्‍यो। हरिवंश आचार्य र मदनकृष्ण श्रेष्ठको यो जोडी केवल कलाकारको सहकार्य मात्र थिएन, बरु विचार, दृष्टिकोण र सामाजिक चेतनाको समन्वय पनि थियो। उनीहरूले नेपाली समाजका विविध पक्ष—राजनीति, प्रशासन, सामाजिक विकृति, भ्रष्टाचार, अन्धविश्वास तथा दैनिक जीवनका समस्याहरू—लाई हास्यको माध्यमबाट प्रस्तुत गरे। उनीहरूको शैली सरल, स्वाभाविक र जनतासँग नजिक थियो, जसका कारण दर्शकले आफूलाई उनीहरूको प्रस्तुतीसँग जोडिएको अनुभव गर्थे।

‘लालपुर्जा’, ‘५०–५०’, ‘मदन बहादुर हरि बहादुर’ जस्ता कार्यक्रमहरूले महा जोडीलाई घरघरमा चिनायो। यी कार्यक्रमहरूमा प्रयोग गरिएको संवाद, अभिनय र परिस्थिति सिर्जना यति प्रभावशाली थियो कि दर्शकहरू मनोरञ्जनसँगै गम्भीर सन्देश पनि ग्रहण गर्न सक्षम हुन्थे। उनीहरूले व्यङ्ग्यमार्फत सामाजिक अन्याय र विकृतिप्रति प्रश्न उठाए, तर शैली भने सधैं सभ्य र सन्तुलित रह्यो। यही कारणले उनीहरूको कार्यक्रम सबै उमेर समूहका लागि प्रिय बने।

महा जोडी केवल हास्य कलाकारका रूपमा सीमित रहेनन्; उनीहरू सामाजिक चेतनाका अभियन्ता पनि बने। विशेषगरी जनआन्दोलनका समयमा उनीहरूले सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा जनचेतनामूलक प्रस्तुति मार्फत लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको पक्षमा आवाज उठाए। यसरी महा जोडी नेपाली समाजमा मनोरञ्जन र सामाजिक परिवर्तनको सशक्त माध्यमका रूपमा स्थापित भए।

हरिवंश आचार्यले नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। उनले अभिनय गरेका चलचित्रहरूमा सामाजिक यथार्थ, देशप्रेम र पारिवारिक कथावस्तु झल्किने गर्दछ। ‘बलिदान’ चलचित्रमा उनले निर्वाह गरेको ‘अर्जुन’ पात्र नेपाली चलचित्र इतिहासकै स्मरणीय भूमिकामध्ये एक मानिन्छ। उक्त चलचित्रले तत्कालीन राजनीतिक परिवेशलाई प्रतिबिम्बित गरेको थियो र दर्शकमाझ अत्यन्त प्रभाव पार्न सफल भएको थियो। उनको अभिनयमा स्वाभाविकता, गहिरो भाव अभिव्यक्ति र चरित्रअनुसारको प्रस्तुतिकरण देखिन्छ।

‘राजामती’, ‘सिलु’, ‘जे भो राम्रै भो’, ‘तन त सरहै बिग्रिस नि बद्री’ जस्ता चलचित्रहरूमा उनले विविध प्रकारका भूमिका निर्वाह गरेका छन्। विशेषगरी ‘जे भो राम्रै भो’ मा उनले निर्देशनको भूमिका समेत सम्हाले, जसले उनको बहुआयामिक प्रतिभालाई उजागर गर्‍यो। ‘शत्रु गेट’ चलचित्रमा उनले कथा लेखन र अभिनय दुवै गरे, जुन व्यावसायिक रूपमा सफल भई नेपाली चलचित्र उद्योगमा उल्लेखनीय स्थान बनाउन सफल भयो।

चलचित्र क्षेत्रमा उनको योगदान केवल मनोरञ्जनमा सीमित छैन। उनले सामाजिक सन्देश बोकेका कथाहरूलाई प्राथमिकता दिएका छन्। उनका पात्रहरू सामान्य मानिसको प्रतिनिधित्व गर्छन्, जसले दर्शकलाई आफ्नै जीवनसँग जोडिन प्रेरित गर्छ। यही कारणले उनी नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा एक सम्मानित र प्रभावशाली कलाकारका रूपमा स्थापित छन्।

हरिवंश आचार्यको टेलिभिजन यात्रा नेपाली दर्शकका लागि अत्यन्त स्मरणीय छ। ‘५०–५०’, ‘लालपुर्जा’, ‘भकुण्डे भूत’, ‘पन्ध्र गते’, ‘दशैंको च्याङ्ग्रा’ जस्ता कार्यक्रमहरूले उनलाई घरघरमा परिचित गरायो। यी कार्यक्रमहरू हास्यप्रधान भए पनि सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक विषयलाई व्यङ्ग्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने माध्यम थिए। उनले पात्रअनुसारको भेषभूषा, हाउभाउ र संवाद शैली प्रयोग गरेर दर्शकलाई आकर्षित गरे।

रेडियो कार्यक्रममा पनि उनले महत्वपूर्ण भूमिका खेले। विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरूमा सहभागिता जनाउँदै उनले शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण र सामाजिक सुधारका विषयमा सन्देश दिएका छन्। रेडियोमार्फत ग्रामीण क्षेत्रमा समेत उनको आवाज पुगेको थियो, जसले उनलाई व्यापक जनसमर्थन दिलायो।

उनका कार्यक्रमहरू मनोरञ्जनसँगै शिक्षाप्रद हुने भएकाले दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सफल भए। उनले व्यङ्ग्यलाई सामाजिक परिवर्तनको साधनका रूपमा प्रयोग गरे। यही कारणले उनका टेलिभिजन र रेडियो कार्यक्रमहरू आज पनि नेपाली दर्शकले स्मरण गर्छन्।

हरिवंश आचार्य एक सफल साहित्यकार पनि हुन्। उनको आत्मकथा ‘चिना हराएको मान्छे’ नेपाली साहित्य क्षेत्रमा अत्यन्त चर्चित कृति हो। यस पुस्तकमा उनले आफ्नो व्यक्तिगत जीवन, संघर्ष, सफलताका क्षण र भावनात्मक अनुभवहरूलाई सरल भाषामा प्रस्तुत गरेका छन्। पाठकहरूले उक्त कृतिमा उनको जीवनको यथार्थ पक्ष नजिकबाट बुझ्न सक्छन्।

‘हरि बहादुर’ उपन्यासले पनि उनको साहित्यिक क्षमता प्रमाणित गर्छ। सामाजिक विषयवस्तुलाई आधार बनाएर लेखिएको उक्त कृतिमा नेपाली समाजको चित्रण गरिएको छ। उनका लेखनमा सरलता, संवेदनशीलता र गहिरो सन्देश पाइन्छ।

उनका अन्य कृतिहरूले पनि नेपाली साहित्यमा महत्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन्। साहित्यमार्फत उनले समाजलाई सकारात्मक सन्देश दिन प्रयास गरेका छन्। अभिनयजस्तै लेखनमा पनि उनी गम्भीर र जिम्मेवार देखिन्छन्।

हरिवंश आचार्यले संगीत क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय योगदान दिएका छन्। उनले विभिन्न गीतहरूमा स्वर दिएका छन्, जसमा ‘खोक्रो सारङ्गी’, ‘चन्चले’, ‘हम्री आमा’, ‘कर्कलो कोक्याउला’ आदि लोकप्रिय छन्। उनका गीतहरूमा हास्य, व्यङ्ग्य र सामाजिक सन्देशको संयोजन पाइन्छ।

उनको गायन शैली सरल र भावनात्मक छ। विशेषगरी आमाबुबाप्रति सम्मान, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनका अनुभवहरू उनका गीतहरूमा झल्किन्छन्। उनले मनोरञ्जन मात्र नभई सन्देशमूलक संगीत प्रस्तुत गरेका छन्।

संगीत क्षेत्रमा उनको संलग्नताले उनलाई बहुआयामिक कलाकारको रूपमा स्थापित गरेको छ। अभिनय, लेखन र संगीत—तीनै क्षेत्रमा सक्रिय रहनु उनको विशेषता हो।

हरिवंश आचार्य सामाजिक सेवामा पनि उत्तिकै सक्रिय छन्। दोस्रो जनआन्दोलनका बेला उनले ‘जनआन्दोलन स्वास्थ्य राहत कोष’ स्थापना गरी घाइतेहरूलाई सहयोग गरेका थिए। समाजप्रति उनको उत्तरदायित्वबोध स्पष्ट देखिन्छ।

तिलगंगा आँखा केन्द्र, स्पाइनल इन्जुरी सङ्गठन, काठमाडौँ एनिमल ट्रीटमेन्ट सेन्टर लगायत संस्थामा उनले नेतृत्व तथा सदस्यका रूपमा योगदान दिएका छन्। उनले स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक सुधारका क्षेत्रमा निरन्तर काम गरेका छन्।

उनको सामाजिक कार्यले उनलाई केवल कलाकार नभई समाजसेवी व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित गरेको छ। उनी समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सधैं अग्रसर देखिन्छन्।

हरिवंश आचार्यले आफ्नो दीर्घ कला यात्रामा विभिन्न पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गरेका छन्। नेफ्टा अवार्ड, ओएफए अवार्ड लगायतका सम्मानले उनको योगदानको कदर गरेको छ।

उनी जगदम्बा श्री पुरस्कारबाट पनि सम्मानित भएका छन्, जुन नेपाली साहित्य र कला क्षेत्रमा दिइने प्रतिष्ठित पुरस्कार हो। यस सम्मानले उनको साहित्यिक तथा सांस्कृतिक योगदानलाई उच्च मूल्याङ्कन गरेको छ।

उनका उपलब्धिहरूले नेपाली हास्यव्यङ्ग्य र चलचित्र क्षेत्रमा अमिट छाप छोडेका छन्। आज पनि उनी नेपाली कला जगतका प्रेरणादायी व्यक्तित्वका रूपमा सम्मानित छन्।

• • यमलोक

• प्यारालाइसिस

• अंशबन्ध

• ककफाइट

• रद्दी टोकरी

• सपथ ग्रहण

• ऐना

• लन्डन एयरपोर्ट

• वडा नम्बर ३४

• राष्ट्रिय गाउँ खाने कथा प्रतियोगिता

• पिकनिक

• अभिभावक

• संगीत

• रिमोट कन्ट्रोल

• नेपाल बन्द

• प्रश्न–उत्तर

• दोहोरी गीत

• गीतै गीत

• काउकुती

• नाता

• २०५

• होस्टे हैंसे

• सालिक (द स्ट्याच्यु)

• महा दोहोरी

• द्वितीय राष्ट्रिय गाउँ खाने प्रतियोगिता

• अभिनन्दन

• श्रद्धेय

• महा दोहोरी – २

• किसि न्याइम्हा मदनमान

• • बाहुन बहादुर, नेवार बहादुर

• • भिटामिन ए कार्यक्रम

• बालिका शिक्षा – जी.टी.जे.

• कुष्ठरोग – बी.बी.सी.

• छु मन्त्र – बी.बी.एस.

• मेची महाकाली एक्सप्रेस – बी.बी.सी.

• रुख बाजे सुगा नाती – युनिसेफ

• • महा अदालत / महा चौतारी (एन्टेना नेपालसँग समन्वयमा)

गीतहरू

• खोक्रो सारङ्गी

• बराबर तिम्रो मेरो माया बराबर

• चञ्चले चञ्चले

• हम्री आमा

• झ्याउँ झ्याउँ झ्याउकिरि

• खान्न म त अर्काको जुठो

• मायालु नहोस् हजुर रिसानी

• साँझा बसमा

• सारङ्गी रेटौला

• बुढो हुन मन छैन

• कर्कलो कोक्याउला

• काउली

एल्बम: हरिवंश आचार्य

• बराबर

• चञ्चले

• ज्याउँ ज्याउँ

• हम्री आमा

• हे राम राम

• जो जीवनको

• किन मेरो नाम

• म तिम्रो जीवनको

• नोट नोट